LÂN – YẾU TỐ NỀN TẢNG TRONG GIAI ĐOẠN LÀM HOA VÀ NUÔI TRÁI

Trong kỹ thuật làm hoa sầu riêng, nhiều nhà vườn thường chú trọng vào việc “bón Lân để tạo mầm hoa”, tuy nhiên vai trò của Lân không chỉ giới hạn ở giai đoạn cảm ứng ra hoa, mà còn quyết định đến khả năng đậu trái, tốc độ lớn trái, cấu trúc cơm và cả mã vỏ trong suốt quá trình phát triển quả.

Lân (P) là một trong ba nguyên tố dinh dưỡng đa lượng thiết yếu đối với cây trồng, đặc biệt giữ vai trò quyết định trong quá trình hình thành mầm hoa, phân hóa mô phân sinh và thu nhận chuyển hóa năng lượng, hình thành cấu trúc di truyền và điều tiết hoạt động sinh lý trong suốt vòng đời cây.

Lân tham gia vào cấu trúc và quá trình tổng hợp ATP, ADP; Các hợp chất phospho hữu cơ – là nguồn năng lượng cho quá trình như: Phân hóa mầm hoa; Quang hợp và vận chuyển đường; Sinh tổng hợp tinh bột – nền tảng nuôi trái về sau. Lân giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển pha từ sinh trưởng sinh dưỡng (nuôi thân, cành, lá) sang sinh trưởng sinh thực (ra hoa, đậu trái, nuôi trái) và đảm bảo nền tảng năng lượng cho toàn bộ chu kỳ hình thành hoa – đậu trái – nuôi trái của cây.


Lân trong giai đoạn hình thành mầm hoa (flower induction)
 

Giai đoạn hình thành mầm hoa (flower induction) đòi hỏi quá trình chuyển đổi từ sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh trưởng sinh thực sẽ phụ thuộc vào: Năng lượng (ATP); Hoạt động phân chia tế bào; Hoạt động của hormone nội sinh; Cân bằng C/N nội tại. Lân đóng vai trò quyết định trong cả bốn yếu tố này.

  • Tham gia tổng hợp ATP, ADP → tăng cường chuyển hóa năng lượng, tạo điều kiện cho các phản ứng phân hóa mô diễn ra mạnh.
  • Tăng cường tổng hợp nucleic acid (DNA, RNA) → yếu tố thiết yếu trong sự hình thành tế bào hoa mới.
  • Tăng tỷ lệ C/N nội sinh do thúc đẩy vận chuyển và tích tụ carbohydrate về đỉnh sinh trưởng (lá già), tạo điều kiện thuận lợi cho cảm ứng mầm hoa.
  • Điều tiết hoạt động hormone, đặc biệt là: Giảm Gibberellin (GA) – hormone ức chế ra hoa. Tăng Auxin và Cytokinin theo hướng ủng hộ phân hóa hoa.

Khi cây có nền Lân ổn định trước thời điểm “siết nước”, quá trình chuyển pha sinh trưởng sang sinh thực diễn ra thuận lợi, mầm hoa hình thành mạnh, bông ra đồng loạt – đều – rõ. Đỉnh sinh trưởng chuyển pha nhanh, giảm hiện tượng “mầm hoa thoái hóa” hoặc “chạy lá” và tạo tiền đề cho quá trình nuôi trái hiệu quả hơn về sau.

Trong tạo hoa và phát triển trái

Giai đoạn phát triển hoa yêu cầu tốc độ phân chia và kéo dài tế bào rất cao. Lân – thông qua ATP và các hợp chất phosphoryl hoá – quyết định đến: Tốc độ phân chia tế bào tại mô hoa; Độ dài trục phát hoa; Sức bền mô → hạn chế gãy gié.

Lân là yếu tố quyết định sự phát triển của hạt phấn và khả năng thụ tinh. Tăng tỷ lệ nảy mầm của hạt phấn; Thúc đẩy kéo dài ống phấn (pollen tube); Tác động đến sức sống hạt phấn, tăng sức bền hạt phấn trong điều kiện bất lợi (nhiệt cao, khô hạn). Nếu thiếu Lân - Hạt phấn yếu; Ống phấn phát triển chậm → Tỷ lệ thụ phấn và thụ tinh kém.

Thông qua việc ổn định hoạt động hormone và giảm stress oxy hóa, Lân góp phần – Tăng tỷ lệ hoa hữu hiệu; Giảm rụng hoa sinh lý – đặc biệt trong điều kiện thời tiết bất lợi

Sau khi thụ tinh, quả non trải qua giai đoạn phân chia tế bào cực nhanh. Lân thúc đẩy tổng hợp DNA; Tăng số lượng tế bào nền ban đầu → Quyết định kích thước trái ngay từ giai đoạn đầu. Thiếu Lân → trái nhỏ bẩm sinh, dễ rụng.

Lân tăng cường vận chuyển Carbohydrate đến trái thông qua: Hoạt hóa enzyme chuyển hóa đường; Tăng dự trữ và tái phân phối năng lượng; Nâng cao hoạt động ATP trong mô libe → Giúp: Trái lớn nhanh; Giữ trái tốt; Trái phát triển đồng đều.

Vai trò của Lân trong giai đoạn nuôi trái

Rụng trái non liên quan đến hoạt động của mô tầng rời (abscission layer) hình thành tại cuống trái. Lân giúp duy trì hoạt động Auxin ở cuống trái; Ngăn tầng rời phát triển; Tăng sự phát triển nội tại của hạt, đặc biệt trong trái có hạt → Cây có đủ Lân giữ trái tốt hơn, hạn chế rụng sinh lý.

Lân không chỉ quan trọng trong việc hình thành mầm hoa và phát triển hoa mà còn có ảnh hưởng lớn ở giai đoạn nuôi trái. Lân ảnh hưởng mạnh đến các yếu tố chất lượng như: Tăng hàm lượng đường (°Brix) → tăng độ ngọt; Tăng màu sắc (anthocyanin, carotenoid) → mã vỏ đẹp; Tăng độ cứng và cấu trúc tế bào → cơm chắc, nở hộc mạnh; Tăng hàm lượng chất khô → giảm cơm loãng.

Nếu được nạp Lân sớm và đúng thời điểm, cây sẽ tích trữ năng lượng tốt, tạo mầm hoa khỏe, ra đều và nuôi trái hiệu quả hơn. Sầu riêng có nhu cầu dinh dưỡng rất cao trong 110–140 ngày nuôi quả nên vai trò của Lân càng trở nên quyết định: Thiếu Lân → giảm tổng hợp đường → cơm lỏng, ít hộc, vỏ sậm màu, trái phát triển chậm; Đủ Lân → cơm dày, nở hộc mạnh, màu vỏ sáng, trái phát triển đồng đều, ổn định và đạt trọng lượng.

Hiệu quả của Lân phụ thuộc vào thời điểm cây hấp thu, không phải thời điểm bón. Bón quá sát ngày siết nước → rễ không hấp thu → gần như không có tác dụng tạo mầm hoa; Cây cần tích lũy Lân trước 1–2 cơi để sử dụng khi vào pha phân hóa (pha cảm ứng ra hoa). Do đó, Lân phải được xem như nền dinh dưỡng chuẩn bị, không phải chất “kích hoa”.

Lân (P) là nguyên tố dinh dưỡng nền tảng, quyết định trong toàn bộ chuỗi sinh thực của cây trồng, từ cảm ứng mầm hoa → nở hoa → đậu trái → nuôi trái. Quản lý Lân đúng thời điểm hấp thu, đúng dạng (dễ tiêu, phù hợp sinh lý) và đúng liều lượng là chìa khóa để tối ưu năng suất và chất lượng trong các hệ thống canh tác chuyên canh cây ăn trái, đặc biệt là sầu riêng.

Phòng kỹ thuật Công ty TNHH Sitto Việt Nam