PHẦN 2: PHÈN SẮT – PHÈN NHÔM TÁC ĐỘNG ĐẾN TÔM NHƯ THẾ NÀO?

PHẦN 2: PHÈN SẮT – PHÈN NHÔM TÁC ĐỘNG ĐẾN TÔM NHƯ THẾ NÀO?

MỞ ĐẦU

Khi nói đến phèn, người nuôi thường quan tâm đến việc Fe hoặc Al có "cao" hay không. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của Fe và Al không thể đánh giá chỉ bằng một con số.

Cần xem xét đồng thời: nồng độ + dạng tồn tại + pH + độ kiềm + DO + độ mặn + tình trạng sinh lý của tôm. Vậy phèn tác động đến tôm nuôi như thế nào?

1. Mang tôm – vị trí tiếp xúc trực tiếp với môi trường

Mang là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với nước và đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng:

• trao đổi khí;
• điều hòa ion;
• điều hòa acid – base;
• điều hòa áp suất thẩm thấu.

Khi Fe và Al chuyển thành các dạng kết tủa, các hạt hydroxide kim loại có thể tồn tại trong cột nước.

Nếu lượng hạt lớn, chúng có thể làm tăng tải chất rắn và bám lên bề mặt mang.

Đối với tôm, điều này đặc biệt đáng lưu ý khi đồng thời xuất hiện DO thấp hoặc chất rắn lơ lửng cao.

2. Tác động của phèn thường là tác động tổng hợp

Trong ao nuôi, hiếm khi chỉ có một yếu tố bất lợi.

Sau mưa lớn có thể xảy ra đồng thời:

• giảm độ mặn;
• giảm độ kiềm;
• pH biến động;
• nhiệt độ thay đổi;
• chất hữu cơ từ bờ đi vào;
• Fe/Al tăng;
• chất rắn lơ lửng tăng.

Tôm phải thích nghi với tất cả những thay đổi đó cùng lúc. Vì vậy: Fe/Al cao + pH thấp + kiềm thấp + độ mặn giảm + DO thấp. Sẽ đáng lo ngại hơn rất nhiều so với Fe/Al cao nhưng các điều kiện khác ổn định.

3. Phèn và cân bằng ion của tôm

Tôm thẻ chân trắng cần duy trì cân bằng các ion:

• Ca²⁺;
• Mg²⁺;
• K⁺;
• Na⁺;
• Cl⁻.

Sau mưa, độ mặn có thể giảm nhanh và làm thay đổi môi trường ion xung quanh tôm. Tôm phải tăng cường hoạt động điều hòa thẩm thấu để duy trì cân bằng nội môi. Nếu đồng thời pH và độ kiềm biến động, khả năng thích nghi của tôm có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, quản lý phèn mùa mưa cần đặt trong tổng thể: Fe/Al + pH + kiềm + độ mặn + khoáng.

4. Ảnh hưởng đến hệ vi sinh

Hệ vi sinh đóng vai trò quan trọng trong:

• phân hủy chất hữu cơ;
• chuyển hóa nitrogen;
• kiểm soát các chất thải;
• ổn định nền đáy.

Sự biến động mạnh của pH, độ kiềm và điều kiện oxy hóa – khử có thể làm thay đổi hoạt động của hệ vi sinh. Vì vậy, xử lý phèn quá mạnh hoặc không kiểm soát cũng có thể tạo ra biến động thứ cấp trong ao. Một quy trình tốt phải hướng tới: giảm phèn nhưng vẫn duy trì sự ổn định của hệ sinh thái nước.

5. Fe, Al và phosphate

Fe và Al có khả năng tương tác với phosphate thông qua các quá trình hấp phụ và kết tủa. Do đó, khi trạng thái của Fe/Al thay đổi, hàm lượng phosphate trong nước cũng có thể biến động. Đây là lý do khi đánh giá một giải pháp xử lý phèn, nên theo dõi: Fe – Al – PO₄ – pH – độ kiềm – DO. Nếu Fe/Al giảm nhưng PO₄ thay đổi đáng kể, cần tiếp tục theo dõi để hiểu rõ cơ chế và mức độ thay đổi của hệ thống.

KẾT LUẬN

Không có một biểu hiện duy nhất để khẳng định tôm bị ảnh hưởng bởi Fe hoặc Al.

Tôm có thể:

• giảm hoạt động;
• giảm ăn;
• phân bố bất thường;
• tăng stress sau mưa;
• phản ứng mạnh khi độ mặn thay đổi;
• nhạy cảm hơn khi DO thấp.

Nhưng các dấu hiệu này cũng có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác. Vì vậy, quan sát tôm chỉ là bước cảnh báo. Muốn xác định vấn đề cần chuyển sang bước tiếp theo: đo các chỉ tiêu môi trường. Đó sẽ là nội dung của Phần 3, ở phần tiếp theo này chúng ta sẽ trả lời câu hỏi “Làm sao nhận biết và đo phèn trong ao?”.